ناصر الدين بيضاوى
پيشگفتار 16
نظام التواريخ ( فارسى )
تفسير بيضاوى نه روايى و نه صرفا عقلى و تأويلى است . وى در اين تفسير تا حدّ امكان به ذكر نكات ادبى ، كلامى ، تاريخى و فقهى مىپردازد ؛ گاه در ابتداى سوره ، به علت ، شأن نزول و مكان نزول آيه اشاره مىكند و در پايان هر سوره نيز ، همچون زمخشرى در كشاف ، رواياتى در ثواب و خاصيت تلاوت آن بيان مىكند . وى بهندرت ذكر مطالب نحوى را طولانى مىكند ، اما در آيات الاحكام بيشتر به اقوال مذاهب معروف اشاره مىكند و غالبا رأى شافعى را تأييد كرده ، آن را مطابق با آيه مىداند . نيز علاوه بر بيان وجوه قرائتهاى هفتگانهء مشهور ، گاه به قرائت يعقوب بن اسحاق الحضرمى ( 117 - 205 ) از قاريان دهگانه ، هم اشاره مىكند . تفسير انوار التنزيل بر پايهء نكات ادبى و بلاغى تفسير كشاف زمخشرى استوار است . علاوه بر اين ، مؤلف در مسائل كلامى از مفاتيح الغيب فخر رازى و در اشتقاق و لغات غريب ، از مفردات راغب اصفهانى وام مىگيرد ، اما غالبا عبارات دو فرد اخير را عينا نقل نمىكند و از اين سه تن هيچجا نام نمىبرد . بهرهگيرى بيضاوى از تفسير كشاف چنان روشن و متفّق عليه است كه گاه تفسير او را « مختصر الكشاف » خواندهاند ( سبكى ، ج 8 ، ص 157 ؛ سيوطى ، همانجا ) . اين اقتباس حتى شامل نقل قصص و اسرائيليات نيز مىشود ( مثلا ، اعراف : 142 ، داستان سى يا چهل روز قبل از نزول الواح تورات ) ، هرچند وى بر خلاف مفسران روايى ، چون طبرى و ابن كثير ، به ميزان كمترى از اسرائيليات كمك مىگيرد . بااينهمه ، وى در ردّ آراى اعتزالى زمخشرى ترديد نمىكند و تقريبا همهجا از عقايد عمومى